Menu Sluiten

Waarom werkt mijn school aan burgerschapseducatie?

Burgerschap en burgerschapseducatie zijn hot topicszeker ook binnen onderwijs. Scholen hebben een opdracht om rond burgerschap te werken, zowel binnen het basisonderwijs als binnen het secundair onderwijs. 

Basisonderwijs

In het basisonderwijs bestaat er geen apart leergebied rond burgerschap, maar dat betekent niet dat er geen aandacht is voor het thema. Afhankelijk van de invulling van burgerschap, vind je in de derde graad van het basisonderwijs eindtermen rond burgerschap in bijvoorbeeld de leergebieden mens en maatschappijNederlands en het leergebiedoverschrijdend thema van sociale vaardigheden. 

Voorbeelden uit leergebied: mens en maatschappij 1.7. De leerlingen hebben aandacht voor de onuitgesproken regels die de interacties binnen een groep typeren en zijn bereid er rekening mee te houden. 
2.13. De leerlingen kunnen het belang illustreren van de fundamentele Rechten van de Mens en de Rechten van het Kind. Ze zien daarbij in dat de rechten en plichten complementair zijn. 
Voorbeeld uit leergebiedoverschrijdend thema: sociale vaardigheden 3.De leerlingen kunnen samenwerken met anderen, zonder onderscheid van sociale achtergrond, geslacht of etnische origine. 
Voorbeeld uit leergebied: Nederlands 3.7. De leerlingen kunnen (verwerkingsniveau = beoordelen) op basis van, hetzij de eigen mening, hetzij informatie uit andere bronnen, informatie beoordelen die voorkomt in: reclameteksten die rechtstreeks verband houden met hun leefwereld. 
Eindtermen basisonderwijs (voorbeelden uit diverse leergebieden)

Secundair onderwijs

Sinds 2019 zijn er, en dit voor het eerst, rond het thema transversale of vakoverschrijdende eindtermen voor de eerste graad van het secundair onderwijs. De nieuwe eindtermen, ook rond burgerschap, voor de tweede graad van het secundair onderwijs werden ondertussen goedgekeurd en zullen vanaf schooljaar 2021-2022 gebruikt worden.  

De nieuwe eindtermen rond burgerschap zijn gebundeld in verschillende bouwstenen in de sleutelcompetentie “Burgerschapscompetenties met inbegrip van competenties inzake samenleven”. De verschillende bouwstenen garanderen een meervoudige invulling van burgerschap. 

Bouwsteen 1 De dynamiek en gelaagdheid van (eigen identiteiten) duiden  
Bouwsteen 2 Omgaan met diversiteit in het samenleven en samenwerken  
Bouwsteen 3 Geïnformeerd en beargumenteerd met elkaar in dialoog gaan  
Bouwsteen 4 Actief participeren aan de samenleving, rekening houdend met de
rechten en plichten van iedereen binnen de rechtstaat.  
Bouwsteen 5 De wederzijdse invloed tussen maatschappelijke domeinen en ontwikkelingen en de impact ervan op de (globale) samenleving
en het individu kritisch benaderen.  
Bouwsteen 6 Democratische besluitvorming op lokaal, nationaal en internationaal
niveau duiden.   
Bouwsteen 7 Democratische principes en democratische cultuur kaderen binnen de moderne rechtstaat.  
Eindtermen- Secundair onderwijs (eerste graad) 
Burgerschapscompetenties met inbegrip van competenties inzake samenleven 

Er ligt dus een duidelijke opdracht voor scholen om aan burgerschap bij leerlingen te werken. Ondanks die groeiende aandacht voor het belang van burgerschapseducatie op school, scoren Vlaamse leerlingen in het secundair onderwijs voorlopig slecht op internationaal vergelijkende testen rond burgerschapscompetenties- en attitudes. Er is bovendien een kloof tussen leerlingen, naargelang hun opleidingsniveau en hun sociale achtergrond (Sampermans, Maurissen, Louw, Hooghe & Claes, 2017).  
Ook in het basisonderwijs duidt recent peilingsonderzoek (STEP, 2020) van het leergebied mens en maatschappij op soortgelijke uitdagingen. Iets minder dan de helft van de leerlingen behaalt bijvoorbeeld de eindtermen voor de toets rond maatschappij. Ook uit deze peiling blijkt een verschil naargelang sociale achtergrond van de leerlingen .  

Waarom doet burgerschap ertoe?

Waarom is het belangrijk om er rond te werken, bijvoorbeeld als school? Onze samenleving is continu in verandering. Denk maar aan technologische evoluties die elkaar razendsnel opvolgen, een toenemende diversiteit tot een pandemie die gevolgen heeft voor het dagelijks leven… Het zijn veranderingen die kansen, uitdagingen en ook wel conflicten met zich meebrengen. Hoe kan je daarmee omgaan? Hoe kan je mee vormgeven aan die veranderende samenleving? En welke kennis, vaardigheden en attitudes heb je nodig om dat op een constructieve en actieve manier te doen? Tijdens het werken rond burgerschap ga je aan de slag rond dergelijke belangrijke vragen. Pasklare antwoorden zijn daarbij niet steeds te vinden. Werken aan burgerschap is samen zoeken naar betekenisgeving, aan de samenleving en aan de eigen rol binnen die maatschappij. 

Welke kansen liggen er
voor scholen als het gaat om burgerschapseducatie?

Welke kansen liggen er voor scholen als het gaat over burgerschapseducatie we Een school kan zowel gezien worden als een besloten als een publieke ruimte (Van Alstein, 2018). Zo is een school een mogelijke plek voor álle leerlingen – ongeacht hun achtergrond – om samen in alle beslotenheid te oefenen in onderdelen van burgerschap (zoals bijvoorbeeld het voeren van politieke discussies)Een school is daarbij een ontmoetingsplek als geen ander: leerlingen – divers naar afkomst, taal,  seksuele oriëntatie, religie, sociale achtergrond, … – komen er samen, veel meer dan in hun privéleven (Claes, Maurissen & Havermans, 2017). Ook dat vormt een krachtig uitgangspunt. Het maakt van een school een unieke context waar leerlingen overheen verschillen kunnen leren over datgene wat hun bindt. Een school als publieke ruimte is onderhevig aan bestaande maatschappelijke verhoudingen, die onder andere leerlingen automatisch mee naar de school brengen. Er komt dus steeds stof tot nadenken binnen. Scholen kunnen daar als geen ander gebruik van maken. Tot slot ligt er ook een kans voor scholen omwille van het maatschappelijk draagvlak voor hun opdracht en rol rond burgerschapseducatie (Bamps et al., 2016) .

Bronnen 
Bamps, H., Steyaert, S., Vanrespaille, L., Steyaert, J., Nuytemans, M., & Berghmans, E. (2016). Onsonderwijs.be- Van leRensbelang. Participatief publiek debat over de eindtermen. Rapport. Geraadpleegd van https://onderwijs.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/Van-Lerensbelang-eindrapport.pdf  
Claes, E., Maurissen, L., & Havermans, N. (2017). Let’s Talk Politics. Young (Stockholm, Sweden),25(4_suppl), 18S-35S. 
Sampermans, D., Maurissen, L., Louw, G., Hooghe, M., & Claes, E. (2017). ICCS 2016 rapport Vlaanderen. Een onderzoek naar burgerschapseducatie in Vlaanderen. Centrum voor Politicologie; Leuven. Geraadpleegd van https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS1862255&context=L&vid=Lirias&search_scope=Lirias&tab=default_tab&lang=en_US&fromSitemap=1  
Steunpunt Toetsontwikkeling en Peilingen (2020). Peiling mens en maatschappij. Domeinen maatschappij, tijd, ruimte en brongebruik in het basisonderwijs 2019 (brochure). Geraadpleegd van https://peilingsonderzoek.be/wp-content/uploads/2018/11/Brochure_MM_BaO_2019_DEF.pdf  
Van Alstein (2018). Omgaan met controverse en polarisatie in de klas. Kalmthout, België: Pelckmans Pro.